fbpx

Neslavan kraj velikog vezira i sultanovog zeta Damada Ferid-paše

Damad Ferid-paša postaje veliki protivnik nacionalnog pokreta koji je predvodio Kemal Mustafa s centrom u Ankari i sve više sarađuje sa savezničkim okupacionim snagama. Čak i nakon njegove smjene i formiranja nove vlade pod Ahmedom Tevfik-pašom, on je imao drugačiji stav. Nakon završetka tursko-grčkog rata (1919–1922), on je tretiran kao izdajnik, zbog čega je 21. septembra 1922. godine emigrirao u inostranstvo

 

 

Piše: Esad RAHIĆ

Damad Mehmed Adil Ferid-paša Efendić, ili kraće Damad Ferid-paša, rođen je 1853. u Istanbulu, a umro 6. oktobra 1923. u Nici (Francuska). Njegov otac Hasan Seid Izet Efendić preselio se u Istanbul iz rodnog mjesta Potoci kod Pljevalja i ostvario sjajnu karijeru postavši član sultanskog Divana i guverner Bejruta i Sidona 1857. godine.

Damad Mehmed Adil Ferid-paša Efendić bio je uspješniji i prodorniji od oca. Postao je zet (damad) sultana Abdulmedžida I jer je bio oženjen njegovom kćerkom Medihom Sultan. Godine 1879. Ferid je upisan u Školu islamskih dobrotvornih organizacija u Sidonu. Obavljao je više funkcija u osmanskoj državnoj upravi, a potom službovao u osmanskim ambasadama u Parizu, Berlinu, Sankt Peterburgu i Londonu. Nakon što je postao sultanov zet, imenovan je za člana sultanovog Divana 1884, a zatim stekao 1888. godine i titulu vezira i dobio čin paše. Zbog izvjesnih nesporazuma sa sultanom Abdulhamidom II, povukao se iz državne službe i vratio se u javni život tek 1908. godine, kao član Senata osmanskog parlamenta.

Nakon proglašenja ustavne monarhije, imenovan je u skupštinu Ajana. Bio je jedan od osnivača Stranke slobode i sporazuma 1911. godine, favorizirajući liberalizam i jačanje regionalne autonomije, što je bilo u suprotnosti s politikom mladoturskog režima.

Bio je protivnik učešća Osmanskog carstva u Prvom svjetskom ratu na strani bloka centralnih sila i zastupao je poziciju neutralnosti. Vrhunac karijere napravio je nakon završetka rata. U vrijeme vladavine njegovog šuraka sultana Mehmeda Vahidedina VI (1918–1922) dva je puta obnašao funkciju velikog vezira (premijera) Osmanskog carstva, i to od 4. marta 1919. do 2. oktobra 1919. godine, a potom i od 5. aprila 1920. do 21. oktobra 1920. godine. Njegova prva služba velikog vezira vremenski se podudarila s grčkim napadom na İzmir.

Međutim, zbog njegove pretjerane popustljivosti prema silama Antante i spremnosti da prihvati i potpiše međunarodne sporazume i akta koji su bili direktno usmjereni protiv vitalnih i dugoročnih interesa turske države i naroda, postao je nepopularan u narodu, što je imalo za posljedicu njegovo emigriranje u Francusku na kraju tursko-grčkog rata.

U svojstvu velikog vezira, učestvovao je u potpisivanju vrlo nepovoljnog mirovnog sporazuma u Sevru, a sumnjalo se i u njegovu spremnost da potpiše i akta vezana za stradanja Jermena u toku rata, što je on doista i učinio 11. juna 1919. godine, izrazivši pritom i spremnost da se osnuje sudski tribunal koji će dati konačnu riječ u vezi s ovim ratnim događanjima.

Smijenjen je s ove funkcije 30. septembra 1919. godine, ali nakon dvije kratkotrajne vlade pod Alijem Riza-pašom i Hulusijem Salih-pašom, opet je Damad Ferid-paša formirao vladu 5. aprila 1920. godine. Njegova druga vladavina poklopila se s raspuštanjem osmanskog parlamenta pod pritiskom francuskih i britanskih okupacionih snaga.

Sevrski sporazum  samo je jedan u nizu sporazuma koji su potpisale zemlje pripadnice centralnih sila nakon poraza u Prvom svjetskom ratu. Sporazum je potpisan 10. augusta 1920. godine u francuskom gradu Sevr.

Sevrski sporazum trebao je biti početak podjele Osmanskog carstva s krajnjim ishodom – njegovo uništenje. Uvjeti sporazuma predviđali su odricanje turskih vlasti od ogromnih teritorija i njihovo ustupanje silama pobjednicama. Osmansko carstvo moralo se odreći teritorije Istočnog Sredozemlјa, što bi omogućilo uspostavljanje britanskog mandata nad Palestinom i francuskog mandata nad Sirijom i Libanom.

Rusija nije učestvovala jer je sklopila Brestlitovski mir s Osmanskim carstvom 1918. godine. U tom mirovnom sporazumu, na insistiranje velikog vezira Mehmeda Talat-paše, Osmansko carstvo povratilo je teritorije koje je Rusija zauzela u Rusko-turskom ratu 1878. godine, posebno ArdahanKars i Batumi.

Potpisnici Sevrskog sporazuma bili su: u ime Ujedinjenog Kraljevstva George Graham Dickson, u ime Francuske Aleksandr Mileran i u ime Italije Lelio Bonin Longare. Avetis Aharonian, predstavnik delegacije Jermenije, koji je potpisao i Batumski sporazum 4. juna 1918. godine, bio je također jedan od potpisnika. Grčka, kao jedan od saveznika, nije potpisala niti ratificirala sporazum.

Četiri potpisivača u ime Osmanskog carstva, pored sultana Mehmeda VI,  bili su: veliki vezir Damad Ferid-paša, ambasador Hadi-paša, ministar obrazovanja Rešid Halis i Riza Tevfik.

Ugovor je sadržavao katastrofalne stavke po Osmansko carstvo, što je izazvalo ogromno nezadovoljstvo u državi i prema njemu i njegovim potpisnicima. Turski narod osjećao se poniženim i uvrijeđenim. Rastao je nacionalni otpor i težnja za odbranom nacionalnog dostojanstva i prostora. Nacionalno-oslobodilački pokret, na čijem je čelu stao slavni Kemal Atatürk, odlučno se usprotivio odredbama Sevrskog sporazuma.

Potpisnicima sporazuma državljanstvo je oduzela Velika nacionalna skupština predvođena Kemalom Atatürkom i sporazum je na kraju doveo do turskog rata za neovisnost. Na taj su način odredbe Sevrskog sporazuma poništene i obesnažene. Novi mirovni sporazum potpisan u Lozani 1923. i 1924. godine stvorio je uvjete za formiranje moderne Turske Republike.

Damad Ferid-paša postaje veliki protivnik nacionalnog pokreta koji je predvodio Kemal Mustafa s centrom u Ankari i sve više sarađuje sa savezničkim okupacionim snagama. Čak i nakon njegove smjene i formiranja nove vlade pod Ahmedom Tevfik-pašom, on je imao drugačiji stav. Nakon završetka tursko-grčkog rata (1919–1922), on je tretiran kao izdajnik, zbog čega je 21. septembra 1922. godine emigrirao u inostranstvo. Umro je u Nici 6. oktobra 1923. godine, istog dana kada je turski nacionalni pokret povratio u svoje ruke Istanbul i sahranjen je u gradu Sidonu u Libanu. Iza njega je ostao sin jedinac Ali Fuat.

PROČITAJTE I...

Da Zetra ne bude Manjača. Da Holiday Inn ne postane Vilina vlas. Da oca i majku ne tražim po Tomašicama. Da se Sarajevo ne zove Srebrenica. Da ne vučem za rukav Amora Mašovića.

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Čitajte najnovije objave na novom STAV web portalu klikom na link!