fbpx

100 godina od osnivanja političke organizacije “Džemijet”

“Prvih godina svog političkog angažmana, u vremenu do kraja Prvog svjetskog rata, Ferhad-beg Draga svoje aktivnosti usredsređuje uglavnom na borbu za ostvarenje vjersko-prosvjetne autonomije, zalažući se za uvođenje maternjeg jezika i latiničnog pisma u školama na području tzv. južnih zemalja (Srbije i Makedonije). U aktivan politički život tek formirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca uključuje se s partijom 'Džemijet', koju je, zajedno sa starijom bratom Nedžibom, i osnovao u Skoplju 17. decembra 1919. godine.”

Piše: Medin HALILOVIĆ

Istaknuti sandžački novinar, istraživač i publicista iz Sjenice Muhedin Fijuljanin u monografiji Sandžački Bošnjaci (Centar za bošnjačke studije, 2010) dao je analitički osvrt na političku organizaciju “Džemijet”, koja je na početku 20. stoljeća u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca okupljala muslimansko stanovništvo, prevashodno Bošnjake i Albance u Makedoniji, na Kosovu i Sandžaku.

Uloga “Džemijeta”, prvo kao udruženja, a poslije kao političke organizacije, prema stavu Fijuljanina, kako za Bošnjake, tako i za Albance, izuzetno je značajna u historiji političkog djelovanja na ovim prostorima. Kako podvlači, “Džemijet” može i danas biti primjer i za političko organiziranje.

“Djelovanje ‘Džemijeta’ bilo je usmjereno na Bošnjake i Albance. Samo ime davalo je poruku očuvanja dobrih odnosa između Bošnjaka i Albanaca u to vrijeme i kasnije. Ukazivao je na značaj očuvanja identiteta Bošnjaka, Muslimana u tadašnjoj Kraljevini SHS. ‘Džemijet’ je primjer političkog organiziranja i za današnje vrijeme. Poslanici ‘Džemijeta’ imali su značajnu ulogu u parlamentu tadašnje države”, ističe Fijuljanin i podsjeća da je “Džemijet” 1920. godine osvojio osam, a 1923. godine četrnaest poslaničkih mandata.

Dodaje da je “Džemijet bio proganjan od strane režima i to se odrazilo na “iznuđene rezultate izbora” 1924. godine, kada je lideru “Džemijeta” Aćifu Hadžiahmetoviću iz Novog Pazara oduzet poslanički mandat. Prema riječima Fijuljanina, odnosi Bošnjaka i Albanaca su, zbog svih zajedničkih veza i bliskosti, kroz historiju bili na visokom nivou, te da skorašnje potpisivanje Memoranduma o saradnja između zastupničkih tijela dvaju naroda to najbolje pokazuje.

Prema podacima koji se mogu naći na slobodnoj enciklopediji, “Džemijet” (tur. Cemiyet – društvo, alb. Xhemijeti, potpuni turski naziv: İslam Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti – Islamsko udruženje za odbranu pravde ili Društvo za očuvanje muslimanskih prava) bila je regionalna politička partija u Kraljevini SHS osnovana 1919. godine sa sjedištem u Skoplju. Iste godine, u Sarajevu 16. februara osnovana je Jugoslavenska muslimanska organizacija (JMO), stranka jugoslavenskih muslimana u Kraljevini SHS i Jugoslaviji, čiji je lider bio Mehmed Spaho.

“Džemijet” je osnovan kao organizacija (udruženje) za zaštitu prava muslimana, a Skoplje je u tom periodu bilo centar mnogih političkih i drugih aktivnosti ne samo bošnjačkog nego i ostalih južnoslavenskih naroda. Prije “Džemijeta”, u njemu je 1908. godine održana i konferencija srpskih prvaka, koja se označava kao prvo javno političko organiziranje srpskog naroda u modernom smislu te riječi, stoji u pojašnjenju autorskog rada Fijuljanina o “Džemijetu”, predstavljen kroz biografiju Ferhat-bega Drage Pepića, u dijelu znamenitih ličnosti sandžačkih Bošnjaka.

Prema zaključku Fijuljanina, osnivač i predsjednik političke partije “Džemijet”, koja je okupljala najveći broj bošnjačkog stanovništva na ovim prostorima u tom periodu, poslanik u parlamentima Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Ferhad-beg Draga, bio je najutjecajniji bošnjački političar u Sandžaku u prvim decenijama 20. stoljeća. Rođen je 1873. godine u selu Draga (u općini Tutin), kao treći po redu sin uglednog Alije iz poznate bošnjačke porodice Pepić.

U monografiji Sandžački Bošnjaci o Ferhat-begu Dragi i “Džemijetu” piše:

“Prvih godina svog političkog angažmana, u vremenu do kraja Prvog svjetskog rata, Ferhad-beg Draga svoje aktivnosti usredsređuje uglavnom na borbu za ostvarenje vjersko-prosvjetne autonomije, zalažući se za uvođenje maternjeg jezika i latiničnog pisma u školama na području tzv. južnih zemalja (Srbije i Makedonije). U aktivan politički život tek formirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca uključuje se s partijom ‘Džemijet’, koju je, zajedno sa starijom bratom Nedžibom, i osnovao u Skoplju 17. decembra 1919. godine.”

Prve godine postojanja “Džemijetom” upravlja Nedžib-beg Draga, nakon čije smrti, 1921. godine, vođenje partije na Drugom kongresu 1922. godine preuzima Ferhad-beg, koji se do tada, zbog sukoba s režimom Kraljevine SHS, nalazio u inostranstvu (u Albaniji prije svega). Zahvaljujući velikom utjecaju kojeg je u tom periodu imao u narodu i velikom ugledu njegovih osnivača, braći Pepić, “Džemijet” postiže veoma dobre izborne rezultate na parlamentarnim izborima 1920. i 1923. godine, na kojima osvaja 8, odnosno 14 poslaničkih mandata, postajući na taj način jedna od najznačajnijih parlamentarnih stranaka u cijeloj Kraljevini.

U skladu s osnovnim političkim opredjeljenjem svog predsjednika, Ferhad-bega Drage, glavni akcent u svom političkom radu stranka će u tom periodu dati prosvjetnom i agrarnom pitanju, zalažući se za vjersko-prosvjetnu autonomiju i maternji (“nacionalni jezik južnih muslimana”) u školama, te očuvanje vakufske imovine i izuzeće od agrarne reforme begovske zemlje. Politika “Džemijeta” po pitanju obrazovanja, izražena već od početka rada stranke, formulirana je i u zvaničnom stranačkom glasilu Hak, koji u svom serijalu Današnje potrebe iz 1920. godine donosi tekst u kojem se konstantira da, “ako država priznaje jedan narod, onda mora priznati i njegovu tradiciju i jezik, jer kao što nema vlasti bez naroda, tako ne može biti ni vlasti nad narodom koji nema svoj jezik”.

U to vrijeme širom Sandžaka i na području Kosova i Makedonije sprovodile su se masovne akcije etničkog čišćenja i otvorenog terora prema bošnjačkom, turskom i albanskom stanovništvu. Reagirajući na sva ta dešavanja, poslanici “Džemijeta” uputili su februara 1921. godine protestno pismo Predsjedništvu Ustavotvorne skupštine Kraljevine SHS. Uz konstataciju da se “u zadnje vrijeme u krajevima i nahijama Kosova, Prizrena, Sandžaka, Skoplja, Ohrida i drugih svakim danom ubija na stotine djece i žena”, u protestu se jasno ističe da “zulumi nad muslimanskim stanovništvom od strane civilne vlasti prelaze svaku mjeru” i da se to nikako ne može dovesti “u sklad s osjećajima čovječnosti i humanosti”.

Slične ocjene iznošene su i u stranačkom glasilu Hak, koji je, nakon reakcije na paljenje skopske Burmali džamije, 18. novembra 1924. godine zabranjen i time je najavljen žestok politički obračun s Ferhad-begom i njegovom strankom, koji će uslijediti u samo predvečerje izbora za novi saziv Parlamenta Kraljevine SHS u februaru 1925. godine. Sve tadašnje procjene govorile su da će “Džemijet” na izborima u februaru 1925. godine osvojiti 16 poslaničkih mandata i postati jedna od jačih političkih stranaka u Kraljevini SHS. “Džemijet” je na ovim izborima ostao bez ijednog poslaničkog mandata, iz čega su najviše profitirali radikali.

Sve veći ugled koji je Ferhad-beg uživao u širokim narodnim slojevima i promjena u političkoj orijentaciji njegove stranke, u vodećim srpskim političkim strankama tog vremena protumačeni su kao ugrožavanje njihovih političkih pozicija, zbog čega će one 31. januara 1925. godine u Skoplju organizirati njegovo hapšenje. Ubrzo nakon toga, “Džemijet” je proglašen antidržavnom strankom i njegov je rad zabranjen.

S ciljem osiguranja izborne pobjede, na izborima 8. februara 1925. godine radikalne vlasti, neposredno prije i na sam dan izbora, sprovode u Novom Pazaru i okolnim mjestima neviđene akcije zastrašivanja i otvorenog terora nad lokalnim bošnjačkim i ostalim nesrpskim stanovništvom, što će im kao rezultat i donijeti pobjedu na ovim izborima. Ferhad-beg Draga na ovim izborima ipak ostvaruje pobjedu u Zvečanskom okrugu i osvaja poslanički mandat koji mu, međutim, biva oduzet i protuzakonito poništen.

Odlukom tadašnjih vlasti, Ferhad-beg Draga je osuđen na 100 godina robije s prinudnim radom, da bi mu kasnije kazna bila ublažena na 25 godina, a potom i ukinuta aktom o pomilovanju kralja Aleksandra Karađorđevića. Uprkos zabrani djelovanja, “Džemijet” je u bošnjačkom narodu i dalje imao veoma značajnu podršku, što se vidi i po izbornim rezultatima na posljednjim parlamentarnim izborima u Kraljevini Jugoslaviji 1938. godine, kada je na izbornoj listi “Jereze 2” jedan od lidera ove stranke u Sandžaku, Aćif-ef. Hadžiahmetović, osvojio poslanički mandat.

Lider “Džemijeta” i jedan od najpoznatijih političkih i nacionalnih figura tog doba Ferhad-beg Draga umire u Đakovici 2. decembra 1944. godine.

PROČITAJTE I...

Da Zetra ne bude Manjača. Da Holiday Inn ne postane Vilina vlas. Da oca i majku ne tražim po Tomašicama. Da se Sarajevo ne zove Srebrenica. Da ne vučem za rukav Amora Mašovića.

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Čitajte najnovije objave na novom STAV web portalu klikom na link!