DRŽAVNA GREŠKA: Život Bošnjaka vrijedio je 70 eura

Crnogorska policija uhapsila je u maju 1992. nezakonito najmanje 66 Bošnjaka koji su izbjegli od rata i kao taoce ih predala vojsci Radovana Karadžića i Ratka Mladića, navodno, da ih razmijene za ratne zarobljenike. Grupa izbjeglica deportirana iz Herceg-Novog 25. maja upućena je u koncentracioni logor u Foči i nekoliko ih je uspjelo preživjeti. Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore istražio je dugogodišnju borbu članova porodica deportiranih u traganju za pravdom te ko je stajao iza deportacija Bošnjaka izbjeglih iz BiH

“Teško je odrastati bez oca, ne znati ni gdje mu je grob…” Alen Bajrović pokušava reproducirati slike drame majskog jutra 1992. godine u Herceg-Novom urezane u pamćenje petogodišnjaka. “Došli su uniformisani ljudi. Nikakva to paravojna jedinica nije bila, već dvojica policajaca države Crne Gore. Sestra od sedam i po godina i ja smo bili u kući. Rekli su ocu: ‘Morate poći s nama!’ I to je to – kraj.” Bježeći od rata u Bosni i Hercegovini, Osmo Bajrović je za sebe i porodicu potražio utočište u Crnoj Gori. Uhapšen je, deportiran i tada mu se gubi trag. To je samo jedna od desetina sudbina koje govore o zločinu s čijim se posljedicama crnogorske institucije i društvo nisu valjano suočili.

Crnogorska policija uhapsila je u maju 1992. nezakonito najmanje 66 Bošnjaka koji su izbjegli od rata i kao taoce ih predala vojsci Radovana Karadžića i Ratka Mladića, navodno da ih razmijene za ratne zarobljenike. Grupa izbjeglica deportirana iz Herceg-Novog 25. maja je upućena u koncentracioni logor u Foči i nekoliko ih je uspjelo preživjeti. Drugoj grupi izručenoj nakon dva dana gubi se trag, a kasnije je utvrđeno da su ubijeni. Ni nakon 27 godina nisu pronađena tijela svih žrtava, ne zna se gdje su stradali, a nije utvrđena ni krivična odgovornost za zločin.

Krivični proces vođen je samo protiv deveterice policajaca i svi su oslobođeni. Sudilo se šefovima tadašnje Službe državne bezbednosti (SDB) i Službe javne bezbednosti Bošku Bojoviću i Milisavu Markoviću, načelniku SDB u Herceg-Novom Radoju Radunoviću i operativcu te službe Dušku Bakraču, rukovodiocu SDB u Ulcinju Božidaru Stojoviću, načelniku Centra bezbednosti (CB) i komandiru stanice policije u Herceg-Novom Miloradu Ivanoviću i Miloradu Šljivančaninu, načelniku CB Bar Branku Bujiću i načelniku Odeljenja bezbednosti u Ulcinju Sretenu Glendži.

Crna Gora je, na drugoj strani, porodicama žrtava poslije četverogodišnjeg suđenja 2008. godine isplatila višemilionsku odštetu zbog nezakonitog djelovanja crnogorske policije, čime je praktično priznala da je zločin počinjen. Na sličan način, Crna Gora i njene institucije nisu smogle snage da se suoče i s drugim slučajevima poput mučenja zatvorenika u Morinju, iseljavanja iz Bukovice, ubijanja civila u slučaju “Kaluđerski laz”…

Istraga o deportaciji pokrenuta je u februaru 2006, a optužnicu je podigla tužiteljka Lidija Vukčević u januaru 2009. godine. Optuženima se stavljao na teret ratni zločin, da su protupravno lišili slobode 79 državljana BiH i predali ih Republici Srpskoj. Da su bosanske izbjeglice nezakonito uhapšene i izručene kao taoci, utvrđeno je i pravosnažnom oslobađajućom presudom Višeg suda u Podgorici, kao i presudom Haškog tribunala u predmetu Krnojelac (upravnik logora u Foči). Presudom podgoričkog Višeg suda deveterica optuženih, međutim, oslobođeni su optužbe za ratni zločin protiv civilnog stanovništva, uz obrazloženje da nisu imali status “pripadnika strane u sukobu u BiH”, ni onih “koji su bili u službi strane u sukobu u BiH”.

“Djelatnost optuženih, kao i sama naredba sa stanovišta međunarodnog prava, bila je nezakonita, ali s obzirom na to da nije dokazano da su optuženi kao pripadnici MUP-a pripadali dijelu oružanih snaga SRJ, niti pak da su bili u službi bilo koje od strana u sukobu i time bili aktivni učesnici u oružanom sukobu, u kom slučaju bi za njih bila obavezujuća pravila međunarodnog prava”, piše u presudi sudija Milenke Žižić, Ratka Ćupića i Dragice Vuković, koju je potvrdio i Apelacioni sud.

Ekspert Evropske unije, italijanski tužilac i međunarodni sudija Mauricio Salustro, u izvještaju o procesuiranju ratnih zločina u Crnoj Gori, koji je objavljen u Vijestima, ističe da je takvo tumačenje pogrešno, nepoznato u međunarodnom humanitarnom pravu i praksi. Slično se moglo čuti i na nedavnom panelu “Akcije za ljudska prava” (HRA) i Centra za građansko obrazovanje (CGO) u Podgorici, gdje je profesor međunarodnog prava Nebojša Vučinić istakao da je “utvrđeno faktičko stanje u suprotnosti s izrečenom presudom”. “Ovaj standard ne postoji u međunarodnom pravu. Kada bi to bilo tako, onda civili ne bi mogli počiniti ratni zločin, što je apsurdno”, zaključio je on.

U presudi je konstatirano da je postojala naredba tadašnjeg ministra unutrašnjih poslova Pavla Bulatovića u formi telegrama, koji je nakon nekoliko dana povučen. Ona je glasila da se postupi po zahtjevima MUP-a Republike Srpske i lica muslimanske nacionalnosti koja su došla s teritorije BiH u Crnu Goru liše slobode i vrate nazad zbog razmjene za srpske zarobljenike. Traženo je i da se lica srpske nacionalnosti također vrate na teritoriju Bosne zbog izbjegavanja vojne obaveze, pa je deportiran i jedan broj njih, ali nema podataka da su stradali. Presudom je utvrđeno i da su sve izbjeglice nezakonito lišene slobode, jer ni za jednu osobu ne postoji rješenje o zadržavanju i službena zabilješka, te da crnogorski MUP nije imao ovlaštenja da servisira zahtjeve bosanske policije.

U trenutku kada je objavljeno da je naredbu izdao Pavle Bulatović, on je već bio mrtav. Ubijen je u atentatu 7. februara 2000. godine u Beogradu, u restoranu Fudbalskog kluba